MILL-KEXXUN T’ISFEL ta’ Alfred Palma, Bronk Productions, 2013.

Din hija ġabra ta’ 25 novella li tifrex fuq 173 paġna li Alfred Palma kiteb bejn l-1960 u l-preżent. It-tul ta’ kull novella jvarja minn bejn 3 paġni sa l-itwal waħda li ttul 11-il paġna. Ġeneralment l-istil huwa mexxej u b’hekk huma kollha kitbiet li tista’ taqrahom f’nifs wieħed bla ebda diffikultà.

PROTAGONISTI:

Hemm numru ta’ kitbiet li jġibu l-isem tal-protagonisti li r-rakkont idur madwarhom. Hekk f’Ċensina Palma jitlaq minn difett tat-taħdit tal-protagonista biex madwaru joħloq rakkont li fl-aħħar jifqgħek bid-daħk. Bobby hu rakkont malinkoniku li jinsisti fuq rabta bejn bniedem u kelb, relazzjoni li taf tkun iktar b’saħħitha minn dik bejn bniedem u ieħor. F’Roberta l-qarrej flimkien mal-protagonista jiskopru gradwalment li din tal-aħħar mhi xejn ħlief spirtu li qed jerġa’ jżur il-post fejn għex meta kien ħaj, jew li qatt ma telaq minnu minn jum l-inċident. Id-difett fit-tlissin tal-kliem nerġgħu niltaqgħu miegħu f’Is-Sur Karm u t-Tombla. Din hija storja ambjentata f’imgħoddi meta ftit kien hawn għarfien ta’ ċerti nuqqasijiet u b’hekk l-injoranza kienet twassal għal nuqqas ta’ rispett u intolleranza lejn dak li jkun. Hemm ukoll l-idea li mhux dejjem il-flus jagħmluk kuntent. Martin hu rakkont li jdur madwar it-tema tas-sess (bħal oħrajn f’din il-ġabra), iż-żwieġ fi kriżi jew fallut u l-omosesswalità. Elia mbagħad jikxef nuqqasijiet oħrajn f’rabta mas-soċjetà Maltija - bħall-abbuż fuq il-minorenni u d-dagħa -, u jerġa’ jittratta temi bħall-ġibdiet sesswali, l-omosesswalità, il-korruzzjoni ta’ min trabba fi stat ta’ innoċenza. Hawn Palma jiddeskrivi metamorfosi sħiħa, mid-dawl għad-dlam, mit-tajjeb għall-ħażin, skond mil-liema angolu tħares lejha. Żewġ rakkonti tewmin huma Kelina tal-Magħkus... u ...Nardu ta’ Balel. Dawn huma kitbiet li għandhom anki mill-awtobijografija, anki għax huma rakkonti tifkira ta’ karattri li ma jintesew qatt, fuq kollox minħabba t-tjubija tagħhom. Fuq naħa naqraw dwar l-illitteriżmu, l-injoranza u l-miżerja ta’ Kelina, imma fuq l-oħra hemm ukoll is-simpatija tal-karattru tagħha. Il-mod kif Palma jirrakkonta hawn hu rifless tal-istess karattru ċajtier u minn tagħna ta’ Kelina. Min-naħa l-oħra Palma jirrakkonta l-praspar u ċ-ċajt li kien iġarrab Nardu, u bosta minnhom jifqgħuk bid-daħk. Dan fi żmien meta Malta kienet inqas materjalistika u korrotta milli hi llum. Il-qarrej jifhem li Kelina u Nardu kienu żewġ persuni li warajhom ħallew biss tifkiriet sbieħ u tbissima.

SITWAZZJONIJIET U MĠIBA TIPIKA:

Hemm ukoll rakkonti b’titli li jiddeskrivu sitwazzjonijiet, imġiba jew oġġetti partikolari. Hekk Kandlier Antik hija dwar relazzjoni tajba bejn neputi u zitu, imma anki dwar kemm xi drabi hi diffiċli li ssib rigal adatt. L-Imħatra turina kemm il-bniedem jaf ikun ipokrita u biered sentimentalment, u anki kemm b’dan l-aġir hu kapaċi jweġġa’ lil min hu vulnerabbli. Ħolma... jew Realtà? tintrabat ma’ żmien speċifiku: Novembru, 4 p.m., u hija dwar is-solitudni li ġġib magħha l-mewt. Hija anki dwar xewqat moħbija ta’ dak li jkun li xi drabi jistgħu bħal isiru realtà għal waqtiet qosra biex wara jerġgħu jgħibu darba għal dejjem. Riħ ta’ Nofs Siegħa hu rakkont aħrax għax jittratta tfajla li spiċċat tqila qabel il-waqt u b’hekk tkeċċiet minn dar missierha biex b’hekk kellha tagħżel it-triq tal-abort u tal-prostituzzjoni. Hawn jiġu ttrattati temi bħall-maskra (li mhix biss dik tal-make-up) li l-bniedem jilbes biex jogħġob lil ta’ madwaru u jinsa ċerti realtajiet koroh, l-HIV u d-droga. L-aħħar parti tikkonċentra fuq raġel miżżewweġ li jdabbar l-AIDS minħabba skappatura ta’ darba: hemm id-disperazzjoni u l-għarfien li d-dinja ta’ madwaru ġġarfet, filwaqt li fi tmiem ir-rakkont jiġi mħabbar is-suwiċidju bħala soluzzjoni. U Jekk ma Tibkix... hu buzzett traġi-komiku f’att wieħed li joħodna fid-dinja tar-radju lokali. L-użu tal-laqam jintrabat spiss ma’ personaġġi jew karattri tal-klassi l-baxxa li hija nieqsa mill-edukazzjoni formali imma sinċiera. Kontra din hemm d-daħqa mqanżħa tad-DJ. Kollox jgħin biex jikxef l-injoranza grassa li ta’ kuljum titberraħ liberament fuq il-mezzi tax-xandir lokali. Phallus ukoll tittratta l-injoranza li ġejja min-nuqqas ta’ skola u li twassal għall-manipolazzjoni tad-dgħajjef. Fi Tqasqis Palma jwassal anki l-ġestwalità, flimkien ma’ frażijiet klixè, partikolari marbuta ma’ nies li tqasqas u li tilħaq salib ħaddieħor. Anki hawn Palma jiddeskrivi sitwazzjoni traġi-komika fejn jaħkmu l-għira u l-ipokrisija. Jissemmew ukoll żewġ problemi soċjali bħall-użura u l-prostituzzjoni. Anki Avviż bla Ħlas hi dwar separazzjoni, annullament, singles club u opportunitajiet ġodda ta’ mħabba. Hemm l-idea taċ-ċokon ta’ gżiritna fejn kulħadd jaf lil kulħadd. F’Eurovision Song Contest 2015 Palma jitlaq mill-preżent biex joħodna fil-ġejjieni qrib billi jgħaddi okkażjoni tant mistennija mill-Maltin kull sena mill-għarbiel tal-osservatur kritiku. Dak li jidher minfuħ u esaġarat mhu xejn ħlief realtà fejn jaħkmu fuq kollox l-artifiċjalità, il-maskri u l-kożmetika. Dan jidher ukoll fil-lingwaġġ imħallat u mkisser (psewdo Malti-Ingliż) li Palma jqiegħed fuq fomm il-personaġġi. Hemm it-tagħlima finali: minkejja l-iżbalji tal-passat qatt ma nitgħallmu. Hawn wieħed jistaqsi: “X’hemm x’nitgħallmu?”. Forsi tweġiba possibbli hi, “Nitgħallmu nkunu dak li aħna fir-realtà, jiġifieri Maltin, mela nitkellmu u nkantaw bil-Malti.”

Il-Qattus tal-Kina hija dwar ir-relazzjoni raġel-mara fiż-żwieġ bis-sabiħ u l-ikrah tagħha, filwaqt li hemm is-sens ta’ misteru f’rabta mal-qattus tal-kina u l-kamra tal-bejt magħluqa. Mill-ġdid l-imħabba, it-tradiment, id-divorzju, l-annullament u d-delitt annunċjat naqraw dwarhom f’Il-Ħadida tal-Mogħdija. Inċest hu rakkont qasir imma b’saħħtu, minkejja li taħkem ċerta kalma fit-ton. Rakkont li jħallik b’togħma morra u li għandu mir-realtà kiefra tal-preżent, fejn spiss l-anzjani jispiċċaw waħedhom u vittmi tal-kriminalità, hu L-Istatwa li Bkiet. Hawn naqraw dwar kuntrast: fuq naħa hemm bniedem tal-Mużew li jemmen tassew, u  fuq l-oħra x-xettiċiżmu min-naħa tal-ġerarkija ekkleżjastika, imma anki l-bruda taż-żagħżugħ ħalliel li jidħol u joqtol bla skrupli. Il-Madonna tal-Banketta hu dokument li jiddeskrivi b’mod ħaj il-festa tar-raħal Malti bħala traġi-kummiedja oħra jew xena li għandha mill-Bolġji tal-Infern Dantesk. Sagru u profan jitħalltu flimkien biex darba fis-sena jiġi mfakkar il-qaddis patrun. Fl-aħħarnett f’Tema con variazioni Palma jiddeskrivi sitwazzjonijiet differenti mqegħdin fi spazji differenti, u dan biex jikxef l-ipokrisija grassa tal-Maltin. Anki hawn naqraw dwar tradimenti u qrati, pedofilija, omosesswalità, għira, moħqrija tal-minorenni, u qdusija finta. It-tema, tidher fl-ismijiet użati, fosthom patri Coglione, Karlu Cazzone, sor Malflarja u l-istitut ta’ Santa Sappho. Il-maskra hawn tintlibes anki minn min jiddeċiedi joħroġ għall-politika; għal dan Palma jerfa’ l-ironija l-iktar niggieża. Kollox juri li għalkemm inbidlu ż-żminijiet bosta affarijiet baqgħu mhux mittiefsa.

STIL TA’ KITBA U SPAZJI:

F’dawn ir-rakkonti Palma jħaddem stili ta’ kitba differenti filwaqt li jambjenta l-azzjoni tagħhom fi spazji differenti, għalkemm jaħkem fuq kollox l-għeluq. Spiss ir-rakkontar jitwassal fit-tielet persuna singular (“hu” jew “hi”) flimkien ma’ siltiet ta’ djalogar. Hemm drabi meta titħaddem ukoll l-ewwel persuna singular (mela l-“jien”). Hemm drabi meta l-“jien” jindirizza direttament lill-qarrejja fil-bidu tar-rakkont. F’L-Imħatra Palma jħaddem l-istruttura tal-ittra bħala parti mill-binja narrattiva tar-rakkont. Hemm numru ta’ stejjer fejn Palma jħaddem l-istil tar-realiżmu maġiku fejn ħwejjeġ li ma jistgħux iseħħu fir-realtà jsiru possibbli fil-kitbiet in kwestjoni. Dan l-istil jispikka f’kitbiet bħal Ħolma... jew Realtà? (rakkont li jtul 3 paġni u l-azzjoni tiegħu tifrex fuq sitt sigħat), Roberta (għandna s-superimpożizzjoni ta’ żewġ żminijiet differenti, jiġifieri s-sena 1993 u s-sena 2008, bil-protagonista torbothom it-tnejn flimkien), Il-Mara fil-Parapett, Il-Qattus tal-Kina u Il-Kamra Msakkra. Is-superimpożizzjoni ta’ żminijiet differenti fejn preżent u imgħoddi jissawbu flimkien tidher ukoll f’Il-Mara fil-Parapett. F’Bobby jintuża ton malinkoniku, u għalkemm itul ukoll 3 paġni, l-azzjoni tifrex din id-darba fuq sentejn jew ftit iktar. F’Kelina tal-Magħkus... insibu riferiment ta’ natura storika internazzjonali bħall-ħarba tad-Dalai Lama, jew ta’ natura kulturali bħal Carmen Carbonaro u r-Rediffusion.

Hemm drabi meta jitħaddem apposta l-Malti kollokjali: “Mhux qed ifittex xi naqa’ xogħol Kola, Lel?” (Tqasqis). Dan jintrabat ukoll mat-tħaddim tajjeb tal-Malti idjomatiku. Xi drabi tinħass ukoll l-influwenza ta’ Shakespeare għax Palma jħobb jibni r-rakkonti tiegħu anki billi jintroduċi ċerti relazzjonijiet inkroċjati bbażati fuq kumbinazzjonijiet li jaf joħloq l-awtur stess (ara Avviż bi Ħlas).

F’Eurovision Song Contest 2015 jintużaw id-didaskaliji, daqslikieku l-kitba kienet daħla għal silta teatrali. Hawn jitħaddmu wkoll l-ironija u l-grottesk. Hawn ritmikament Palma jibni ċerta tensjoni drammatika li twassal għal climax, id-diżappunt mhux-mistenni jew mistenni. Hemm drabi meta titħaddem l-analessi jew il-flasback f’nofs ir-rakkont biex nifhmu ċerti ħwejjeġ li qed iseħħu fil-preżent. Il-Kamra Msakkra hi rakkont li f’ċertu punt jissummak u jkexkxek, daqslikieku kien miktub minn xi Edgar Allan Poe.

Bosta mir-rakkonti huma ambjentati fl-ispazju limitat tar-raħal mela f’Malta (ara Is-Sur Karm u t-Tombla, u Tqasqis), u jissemmew il-każini, it-tombla, il-festa, il-Mużew id-dar, l-għalqa, il-ħanut, il-kunvent, l-orfanatrofju, u anki l-kamra mdallma u magħluqa. Dawn l-ispazji magħluqin u limitati huma rrappreżentati minn Ħal Magħluq f’Il-Madonna tal-Banketta. Spazji oħra huma l-Belt Valletta, Raħal Ġdid jew il-ftuħ u l-isbuħija ta’ Birżebbuġa. Hemm oħrajn li jagħmlu referenza għal spazji li jmorru lil hinn minn xtutna bħall-Awstralja (eż. Il-Ħadida tal-Mogħdija jew Kelina tal-Magħkus...).

GĦELUQ:

Lil Alfred Palma bosta jafuh bħala traduttur ta’ xogħlijiet letterarji universali bħad-Divina Commedia ta’ Dante Alighieri, id-drammi kollha u s-sunetti ta’ William Shakespeare, ix-xogħlijiet ta’ Oscar Wilde u Voltaire. Oħrajn jafuh bħala poeta u awtur tal-ġabra ta’ poeżiji Preludji (1993). Issa, permezz ta’ Mill-Kexxun t’Isfel Palma qed joħroġ għad-dawl kapaċità oħra minn tiegħu: dik tal-kitba tan-novelli jew stejjer qosra. Nagħlaq b’kumment li Palma stess jinkludi fil-Kelmtejn Qabel għall-ktieb: “Fil-ħajja tagħna jinbidel biss ix-xenarju; aħna ma ninbidlu qatt! U dan hu li minn dejjem xtaqt nesponi f’dawn il-kitbiet tiegħi: l-umaniżmu fir-rikkezza u fil-faqar tiegħu, fl-essenzjalità u fl-inutilità tiegħu, fl-illużjoni eterna ta’ hena li l-umaniżmu jilbes tul ħajja sħiħa li tibqa’ taħbi sal-aħħar it-traġedja li titwieled, tgħix u tmut miegħu!”

Patrick Sammut 

ĠENN FL-AQWA TIEGĦU ta' Anton Grasso, Horizons, 2013.

Dan huwa s-27 volum ta’ stejjer ta’ Anton Grasso li jiġbor fih 28 storja ġdida, stejjer li qatt ma ġew ippubblikati qabel. Huwa wkoll it-52 ktieb f’karriera li tinfirex fuq medda ta’ 40 sena. Dawn huma stejjer li ilhom li nkitbu imma jinħass sew li Grasso rfinahom qatigħ sabiex wasal biex ħoloq prodott eċċellenti maħdum b’sengħa.

TEMATIKA U PERSONAĠĠI:

Anton Grasso hu kittieb li jitfa’ dawl fuq l-irkejjen l-iktar imdallmin ta’ moħħ il-bniedem. Ir-rakkont Ossessjoni hu wkoll dwar ix-xewqa għall-mewt minn min tilef id-dawl t’għajnejh. In-nuqqas ta’ aċċettazzjoni ta’ diżabilità jinbidel f’ġenn u fi ħtieġa li jmut kull min jipprova jidħol fil-ħajja ta’ min iħossu kkundannat. L-Arċipriet iddur madwar dan il-personaġġ, imma lejn l-aħħar jispikkaw iż-żewġ ajjutanti tiegħu li jidħku daħka bis-sagristan li spiss approfitta ruħu mit-tjubija tal-arċipriet. Anki f’Delitt ta’ Kull Wieħed Grasso jikxef dak li qatt ma tobsor li hemm mistur f’qalb jew f’ruħ il-bniedem. Hawn jitberrħu fatti li jwaħħxu, delitti li ilhom moħbija snin twal, weġgħat li mhemmx duwa għalihom. Hemm ġennati li l-bniedem kapaċi jagħmel bla ma qatt qabel ikun ħaseb fihom.

Dawra mar-Raħal hija dwar ġita mar-raħal li xiħ jagħmel ma’ wliedu fuq karozzin qabel ma jmut. Il-mewt tasal bla ma tissemma b’isimha u lanqas tinftiehem bħala ħaġa terribbli. Hija mewt imdawra b’sens ta’ hena u li ġġib is-serħan aħħari. Wieħed jibqa’ jistaqsi jekk dak li qalet in-nies kienx verità.

Il-mewt, flimkien mal-kesħa, jerġgħu jissemmew bħala tema fi Tliet Taħbitiet. Hawn niltaqgħu ma’ tliet personaġġi, tnejn ħajjin u wieħed mejjet li jinsabu ġo kamra għalihom. Kollox idur ma’ din is-sitwazzjoni għalkemm Grasso jiftaħ permezz tal-analessi jew flashbacks. Ċirkostanza enigmatika li seħħet fl-imgħoddi tintrabat mal-istess ċirkostanza fil-preżent. L-awtur ifakkarna li hemm ħwejjeġ li jseħħu minkejja li ma nistgħux nispjegawhom: kollox hu rrakkuntat donnu minn taħt l-ilsien. Rakkont ieħor li jdur madwar tliet personaġġi hu Dwiefer: fosthom hemm bidwi missier u bintu li sa ftit qabel kienet biss xbieha fuq kwadru. Il-mewt terġa’ f’Żewġ Ittri: wara dak li jidher normali jixirfu veritajiet akbar li jinkixfu gradwalment. Hemm mewt doppja: l-omiċidju li diġà sar u s-suwiċidju premeditat. Anki f’Lejliet it-Tieġ dak li għall-bidu jidher normali u parti mill-ħajja ta’ kuljum bil-mod il-mod jinbidel f’avveniment li jaħsadna.

Ir-rakkont li jġib l-isem ta’ din il-ġabra hu b’saħħtu tassew. Mistoqsija ċentrali hija: “Xi jwassal lil xi ħadd isir qaddis, ieħor qattiel?” Fuq naħa hemm qattiel ta’ tfajliet li jżomm l-irjus tagħhom; fuq l-oħra studenta tal-psikoloġija f’Londra. Hemm l-anti-climax tal-aħħar – l-iskoperta li l-qattiel mhux wieħed -, u l-għarfien li l-ħajja għandha element qawwi tal-assurd. Dan kollu jintrabat mal-kumplessità ta’ moħħ il-bniedem: “Il-moħħ, Sara, ma tistaħ teħodlu kopja.” Il-kumplessità tan-natura tal-bniedem toħroġ ukoll f’Baqra: il-bniedem jinftiehem bħala ħlejqa maħkuma mill-passjoni u mill-ġibdiet istintivi, imma anki bħala kreatura b’moħħ li jirraġuna, jhewden u jara kif jeħles minn sitwazzjoni li ma togħġbux  biex jakkwista oħra aħjar.

Il-bniedem bħala ħlejqa kumplessa u l-għarfien eċċellenti tal-psike umana jerġgħu jispikkaw f’Għibien, ir-rakkont li jagħlaq din il-ġabra. Qatt ma nistgħu nkunu ċerti minn bniedem jew nafuh mija fil-mija. Hemm ukoll l-għarfien li l-mewt dejjem tħuf, anki jekk dak li jkun ma jkunx qed jistennieha.

F’bosta mir-rakkonti tispikka r-relazzjoni bejn is-sessi jew anki ż-żwieġ (ara Tfajla Miġnuna, Koxox tat-Tiġieġ u It-Tielet Raġel). F’dan tal-aħħar niltaqgħu mal-femme fatale, u l-imħabba tinftiehem bħala ossessjoni u aspett kumpless li mhux faċli għall-bniedem. Anki hawn hemm żewġ forzi mqegħdin f’kuntrast: l-eros u t-thanatos (imħabba vs mewt).

Hemm imbagħad Tliet Nisa Ħoxnin, rakkont li għandu kemm mir-reali kif ukoll mill-inkredibbli. Huwa dwar id-dgħjufija tal-bniedem anki minħabba r-regħba li tista’ twasslu biex jitlef ħwejjeġ li huma iktar prezzjużi mill-flus u minn kull għana materjali.

STIL:

L-istil li juża Anton Grasso fin-novelli tiegħu huwa wieħed mexxej. Xi drabi jħaddem l-ewwel persuna singular, drabi oħra d-diskors dirett. Tispikka l-konċiżjoni, bi ftit ripetizzjonijiet, ladarba l-kelma Grasso jiżinha qabel ma jniżżilha. Dawk tiegħu huma rakkonti li jwasslulna azzjonijiet tal-waħx imma b’mod kirurġiku, fejn apposta hija nieqsa kull tip ta’ emozzjoni. Dan jidher f’rakkonti bħal Tisjir u Dwiefer. Uħud minnhom huma stejjer li ma jitwemmnux u li jħallu lill-qarrej jimmaġina kif jistgħu jkomplu. F’It-Tifel tal-Inċirata Sewda naqraw dwar fatti li jseħħu bejn id-dinja reali u dik tal-ħolm. Hawn hemm elementi li jfakkru fl-istorja ta’ Bajda Silġ u s-Seba’ Nani, imma hawn kollox hu meħud f’dinja totalment differenti fejn jaħkem l-oppost, il-waħx, u t-tmiem hu wieħed fejn inixxi abbundanti d-demm. Id-dlam, l-għar, in-nani, jistgħu kollha jkunu l-biżgħat li kulħadd xi darba jew oħra jinħakem minnhom. Il-waħx li Grasso jikteb dwaru f’Lejliet it-Tieġ hu differenti mill-waħx sopranaturali: hu dak li nġibu fuqna minħabba l-egoiżmu tagħna. Il-biża’ u d-demm jerġgħu jispikkaw fi Tfajla Miġnuna: dan hu rakkont b’saħħtu fejn ħajja u rreċtar isiru ħaġa waħda. Anki hawn, dik li fil-bidu tkun ħajja normali bejn koppja żagħżugħa miżżewġa tinbidel f’film tal-biża’ li jispiċċa jagħlaq b’tila ħamra daqs id-demm imxerred f’delitt.

L-element gastronomiku jispikka kemm f’Tisjir, kif ukoll f’Laħam is-Sinjuri. Anki hawn Grasso jitlaq min-normalità biex gradwalment jibdel r-rakkont f’wieħed aħrax sakemm jilħaq tmiem li jixxokkja. Kitba bħal din tista’ tfakkar fil-films tar-reġista Britanniku Peter Greenaway, fosthom The Cook, the Thief, his Wife and her Lover (1989) fejn taħkem il-metafora kulinarja. Hemm ukoll ġustizzja li l-ebda bniedem – fqir jew sinjur – ma jaħrab minnha fl-aħħar mill-aħħar.

Ċerti partijiet tar-rakkont Karru bla Kuċċier ifakkru fil-kitbiet ta’ Edgar Allan Poe, l-aktar l-ambjent gotiku, imdallam, imma anki l-istil li jimbuttak taqra bla nifs, letteralment. Grasso jirrakkonta dak li jista’ jseħħ fir-realtà, minkejja l-inkredibiltà u l-kruha tiegħu, jew dak li seħħ diġà u li ħasad fil-laħam il-ħaj. Hawn titħaddem ukoll it-tielet persuna singular. Anki f’Żewġ Ittri r-ritmu jgħaġġel tassew sa mill-bidu nett, donnu l-qarrej qed jiġi mbuttat minn id inviżibbli li ġġagħlu jħoss tensjoni, sens ta’ urġenza u qtigħ ta’ nifs. Drabi oħra jaħkem sens ta’ kalma, imma anki ta’ stennija matul ir-rakkont kollu (ara Dawra mar-Raħal).

Bidu u tmiem jintrabtu flimkien f’Tapit tal-Borra; fin-nofs hemm ir-rakkont li jservi bħala fil li jgħaqqad kollox. Imħabba, delitt u mewt jimxu id f’id biex joħolqu rakkont li jfakkar fi stejjer kapolavuri tal-letteratura Russa, fosthom dawk miktubin minn Dostojevski. Bidu u tmiem jerġgħu jorbtu flimkien f’Qed Jippruvaw Joqtluni, b’rakkont li għandu struttura ċiklika. Fin-nofs insiru nafu l-għaliex tat-titlu. Rakkont bħal dan ifakkarna li Grasso jirrakkonta ġrajjiet li spiss iseħħu fi spazji mdallmin, ġrajjiet li jikxfu l-fatt li s-soċjetà hija marida. Dan u aspetti oħra bħad-delitt u l-biża’ mill-mewt jorbtu l-kitba ta’ Grasso anki mal-giallo Taljan miktub minn kittieba bħal Carlo Fruttero u Franco Lucentini.

F’Iċ-Ċurkett il-preżent jitħallat mal-imgħoddi: hemm rakkont (fil-preżent) ġo rakkont ieħor (fil-passat). Jitħaddmu żewġ vuċijiet narranti differenti, filwaqt li Grasso jinkludi wkoll elementi mir-realiżmu maġiku bħas-seħer, anki fit-tmiem, meta realtà u seħer jintrabtu flimkien. F’Iċ-Ċawlun – rakkont li jinbena fuq kollox fuq id-djalogu - dik li tidher laqgħa każwali bejn tfajla sabiħa u pittur għażeb f’bar tiżvolġi f’rakkont tas-sħaħar bi tmiem imdemmi. Is-seħer jerġa’ jispikka f’Il-Ħannieqa: fih insibu t-twemmin fi ħwejjeġ li jmorru lil hinn minn xtutna – bħat-twemmin fil-mejtin-ħajjin -, u t-twemmin fis-seħer li għandhom oġġetti partikolari. Anki hawn taħkem ċerta kesħa li tasal biex treżżaħ saħansitra lill-qarrej permezz tas-sengħa li biha Grasso jibni r-rakkont.

Ċerti drabi r-rakkont – ara L-Arċipriet – jilħaq ċerta tensjoni u jinkludi elementi li joqorbu lejn il-ġeneru tal-biża’, imma t-tmiem jerġa’ joħodna lejn in-normalità tal-ħajja. It-taħlita bejn xeni mill-passat u oħrajn mill-preżent isseħħ ukoll f’Żewġ Ittri, u din flimkien ma’ ingredjenti narrattivi bħall-imħabba, l-għira, l-istint, il-qtil, il-ħbiberija, il-piż tal-ħtija, u l-biża’ mill-konfront wiċċ imb wiċċ. Anki hawn titħaddem il-gradazzjoni li twassal għall-climax aħħari li jħallik bejn maħsud u bejn issummat.

Hemm drabi meta n-narratur jindirizza direttament lill-qarrejja. Hekk f’Dinja Mudlama jikteb, “Tridu tafu l-istorja? Ngħidhielkom.” Dan hu rakkont qasir li għandu xi ħaġa minn Misery ta’ Stephen King li ħareġ fl-1987. Hawn il-qarrej jinżamm f’atmosfera ta’ stennija u tensjoni għalkemm fl-istess ħin iħoss x’jista’ jiġri lejn it-tmiem. L-istennija u t-tensjoni jinħassu wkoll fi Dwiefer; hemm ukoll ir-rakkont fir-rakkont, il-mixja minn dak li jidher normali għall-ksur tar-regola u l-makabru.

F’Lejliet it-Tieġ Grasso jħaddem numru ta’ similtudnijiet wara xulxin: “Bħal deffien jibża’ minn dellu [...] bħal għalliem imbeżża’ minn klassi studenti [...] bħal qattiel li lejlet l-esekuzzjoni tiegħu [...]” Dan jgħin lill-qarrej jifhem aħjar liema elementi jixtieq jinsisti fuqhom il-kittieb. Anki hawn, għalkemm il-qarrej jistenna li x’imkien l-affarijiet se jmorru mhux kif suppost, xorta Grasso jissorprendina proprju fl-aħħar linji tar-rakkont.

Fid-deskrizzjonijiet esterni li jagħti Grasso tal-personaġġi strambi (ara Dwiefer) il-qarrej mill-bidu jibda jfittex elementi speċifiċi li jistgħu jikkaratterizzawhom kemm psikoloġikament kif ukoll il-mod kif iġibu ruħhom aktar ’il quddiem. Hemm diġà ċerta rabta bejn dak li qed jiġi deskritt u kif se tiżvolġi l-azzjoni jew kif jista’ jintemm ir-rakkont.

Hemm ukoll drabi meta Grasso jitfa’ l-attenzjoni tiegħu fuq ċerti dettalji ċkejknin imma li jafu jżewqu r-rakkont: ħsejjes, oġġetti, fwiħat partikolari (ara Il-Baqra). F’dan ir-rakkont miktub fl-ewwel persuna singular, min qed jirrakkonta huwa wkoll il-manipolatur tal-azzjoni. Hu rakkont li ma jispiċċax u dan iħalli lill-qarrej jhewden dwar kif jista’ jkompli. Hemm imbagħad rakkonti – bħal Koxox tat-Tiġieġ – fejn id-diskors idur madwar ħwejjeġ ta’ bla importanza, donnu rifless tad-diskors li spiss nisimgħu matul parti kbira tal-jum fuq il-mezzi tax-xandir lokali.

Fi Ħġejjeġ in-nar bħal donnu jrodd lura ċertu bilanċ ladarba permezz tiegħu l-fqir bħal jieħu lura dak li jkun ħa qablu s-sinjur. Hawn id-delitt makabru bħal jiġi rrakkuntat minn ċerta distanza, mela b’ċerta oġġettività.

SPAZJI:

F’Iċ-Ċurkett spazji lokali jalternaw ma’ oħrajn li jmorru lil hinn minn xtutna (bħal Spanja). L-Arċipriet hija ambjentata fix-xlokk ta’ Malta. Anki Dawra mar-Raħal hija ambjentata fi spazju magħluq fejn “Ilsien in-nies iweġġa’”. Spazji oħrajn huma l-bar (Iċ-Ċawlun), u Londra (Ġenn fl-Aqwa Tiegħu). Anki l-azzjoni f’Tapit tal-Borra tiżvolġi barra minn Malta. Hawn it-ton hu wieħed melankoniku, l-istaġun hu dak xitwi fejn jaħkmu l-lejl u l-borra. Wara l-preżenza tal-borra u l-mużika tal-vjolin hemm ċerta poeżija. Għaxija tal-Ħarifa hija ambjentata ħdejn il-baħar, l-ispazju fejn iseħħu laqgħat mhux mistennija imma anki traġedji, u b’hekk fil-baħar jindifnu bosta misteri (ara wkoll Delitt ta’ Kull Wieħed). Min-naħa l-oħra l-azzjoni ta’ Waħda Minnhom isseħħ fl-ambjent magħluq ta’ orfanatrofju.

GĦELUQ:

Kif jidher minn hawn fuq Ġenn fl-Aqwa Tiegħu hi ġabra ta’ rakkonti li tissejjes fuq għadd sabiħ ta’ elementi li jagħmluha interessanti ferm. Huma elementi li żgur jgħinu lill-qarrej biex jaqra l-kitbiet ta’ Anton Grasso bla diffikultà u b’gost kbir. Mill-ġdid Ġenn fl-Aqwa Tiegħu hu wkoll prova li llum Grasso m’għadux biss marbut strettament mar-rakkont tal-waħx, imma dan hu kittieb misjur u ta’ esperjenza kbira li jaf joħroġ mill-pinna tiegħu kitbiet li jappellaw għal varjetà ta’ qarrejja. Ta’ min jiftakar li s-sena 2014 se timmarka l-40 sena minn mindu Grasso ħareġ l-ewwel ktieb tiegħu, Ilieli bla Qamar (1974), anki dak ġabra ta’ stejjer.

Patrick Sammut

META JĦAMMAR IL-PEPRIN ta' Lina Brockdorff, KKM, 2013

Lina Brockdorff illum hija magħrufa sewwa f’rabta mal-kitba tal-proża. Għandha ppubblikati żewġ ġabriet ta’ novelli bl-isem ta’ Il-Bieb Numru Ħdax (2007) u Bellus u Bizzilla (2008), ktieb ta’ tifkiriet f’rabta mat-Tieni Gwerra Dinjija bl-isem ta’ Sireni u Serenati (2004), u anki żewġ rumanzi bl-isem ta’ Kien Kwinta l-Qamar (1974 u 2008) u La Jerġa’ Jasal Diċembru (2010).[i]

Meta Jħammar il-Pepprin mela huwa t-tielet rumanz ta’ Brockdorff li jinqasam f’ħamsa u għoxrin kapitlu. L-istil huwa wieħed mexxej u l-lingwa mħaddma hija dik ta’ kuljum, mingħajr l-esaġerazzjonijiet u l-bassezzi li qed jintużaw minn għadd ta’ kittieba żgħażagħ minħabba raġunijiet ta’ sensazzjonaliżmu. Dak li niltaqgħu miegħu hawn jaqbel ħafna ma’ dak li patri Henry Born O.P. kien kiteb fil-Kelmtejn Qabel għall-ewwel rumanz ta’ Brockdorff: “ġrajja ħelwa [...] bla ma titgħabba b’komplikazzjonijiet u intriċċi żejda, tibqa’ għaddejja”; u ftit aktar tard, “Lina Brockdorff hija mbierka minn fantasija ħajja [...] għandha tajjeb ħafna wkoll li ma tħallix lill-fantasija tagħha tiġri biha b’mod li taqlagħha barra minn triqtha. Bil-maqlub, Lina taf trażżan din il-fantasija u żżommha fit-triq dritta tar-realtà...”[ii]

Mekkaniżmi stilistiċi:

Meta Jħammar il-Pepprin jiftaħ b’data speċifika li hija l-ewwel Ġimgħa tax-xahar ta’ Diċembru: lejn l-aħħar tal-ewwel kapitlu Brockdorff tikteb hekk: “Kienet il-lejla tal-Ġimgħa, l-ewwel Ġimgħa tal-Avvent, il-5 ta’ Diċembru, 1975.” Din id-data nerġgħu mmorru lura għaliha fil-bidu ta’ Kapitlu 8 (wara flashback twila). Minn dawn ir-referenzi temporali għandna ħafna f’dan ir-rumanz ġdid ta’ Brockdorff, u dan huwa wieħed mill-mekkaniżmi li tuża l-awtriċi biex iżżommna marbutin mar-realtà. Hekk f’Kapitlu 2 tikteb “... dak in-nhar tat-8 ta’ Diċembru”, u “Kien wasal Frar”, “Fl-aħħar ta’ Frar” u “Frar ma damx u nbidel f’Marzu” (Kapitlu 3), “Wasal l-aħħar ta’ Lulju”, “kien jonqos jumejn għall-festa ta’ Santa Marija” (Kapitlu 5), “Bdiet il-ħarifa” u “Beda x-xahar ta’ Diċembru” (Kapitlu 6), “Konna f’nofs Diċembru”, “Kien qorob il-Milied”, “Wasal jum il-Milied” u “Għal nofs Frar” (Kapitlu 7), sakemm fl-aħħar kapitlu (25) naqraw, “kelli biċċa xogħol delikata li tfisser l-għeluq ta’ battalja ta’ kważi ħmistax-il sena”.  Daqshekk tifrex bħala żmien il-fabula (jew “id-damma tal-ġrajjiet fihom infushom, kif iseħħu bħala sensiela ta’ episodji marbutin ma’ xulxin u mnisslin minn xulxin.”[iii]). Hemm siltiet bħal dawn: “Lourdes u Laurie kienu rranġaw bejniethom [...] Iżżewġu għaxar snin ilu u mbierek Alla kellhom żewġt ibniet.” (Kapitlu 8), u “Kont ili ma nkellem lill-ġenituri aktar minn għaxar snin [...] għax qaluli ċar u tond biex lilhom ninsiehom.” (Kapitlu 10). Dawn jagħmlu parti min-nisġa tar-rakkont, jew “ir-rikostruzzjoni suġġettiva, letterarja li joħloq l-awtur.” [iv] Dan huwa tagħrif mogħti ħafna snin wara li l-fatt ikun seħħ.

Hemm imbagħad partijiet (aktar ’il quddiem fir-rakkont) fejn iż-żmien jibda miexi bil-mod. F’Kapitlu 16 naqraw hekk: “Kien għadhom għaddew sitt ijiem biss minn mindu telqu Daniel u Melanie. Mamma mia! Possibbli sitt ijiem biss?”; biex imbagħad kapitlu 17 jiftaħ hekk, “Kienu waslu l-aħħar erbat ijiem biex jiġu lura.” Dan jirrifletti l-qagħda psikoloġika li tinsab fiha Alexia, mikula mill-istennija. Iż-żmien bħal jimxi bil-mod anki lejn l-aħħar tar-rumanz meta jkunu qed isiru l-preparamenti għal jum għeluq snin Melanie.

Brockdorff tħaddem kemm il-flashforward (fejn tagħtina ħjiel ta’ dak li se jseħħ aktar tard fir-rakkont), imma iktar u iktar il-flashback (fejn in-narratriċi tieħu lill-qarrej lura fl-imgħoddi, mela ħarsa lejn dak li jkun diġà seħħ). Il-flashforward niltaqgħu magħha fi tmiem l-ewwel kapitlu: “Min kellu jgħidli li b’dik id-deċiżjoni li ħadet Madre Lyġia dik il-lejla, u li lili tant ħasditni u nkwetatni, li dik kellha tkun pedina deċissiva li tat bidu għall-proċess ta’ bidla kbira għalija? Kellha taqlibli ħajti ta’ taħt fuq!” Tip ta’ flashforward jinħass f’Kapitlu 12 meta l-qarrej bħal iħoss ħjiel ta’ dak li jista’ jseħħ fil-ġejjieni, mela aktar tard fir-rakkont: il-mistoqsija li tiġi f’moħħ il-qarrej hija, “Omm u bint għad jerġgħu jiltaqgħu?”. Is-suspetti li setgħu ġew lill-qarrej matul ir-rakkont jissaħħu f’Kapitlu 19. Huwa f’dan il-kapitlu fejn toħroġ il-verità u jibda jinstab it-tarf tal-kobba.

Il-flashback jiftaħ u jagħlaq f’partijiet differenti tar-rumanz: hemm il-preżent, meta l-protagonista narratriċi tinsab fil-kunvent bħala soru, u hekk il-passat meta Suor Alessia kienet għadha Alexia, studenta universitarja li tħobb lil student Ġermaniż, Werner Rechel. Parti minn dan il-passat huwa anki ż-żmien meta Alexia toħroġ tqila u tagħti t-tarbija tagħha għall-adozzjoni, u anki t-traġedja li tolqot lil Werner bil-konsegwenza li Alexia tidħol fil-kunvent. Hemm passat ieħor li jmur aktar lura: dak ta’ meta Alexia kienet għadha tifla u kienet tieħu ħsiebha “il-governanti” Liża. Dak huwa wkoll iż-żmien li fih twieldet relazzjoni ta’ antipatija bejn Alexia u Gustav (is-segretarju ta’ missierha), dak li n-narratriċi tgħid li qatlilha l-kelb li kien tant għal qalbha, Muċċu. Aktar ’il quddiem niltaqgħu ma’ preżent ieħor, jiġifieri meta Alexia tieħu deċiżjoni li ma tibqax għal soru u tmur lura d-dar tal-ġenituri tagħha u ssir tħobb lil Daniel Calleja.

Element narrattiv ieħor li jintrabat mal-immedjatezza li trid twasslilna l-awtriċi huwa l-indirizz dirett lill-qarrej biex b’hekk tagħmlu parti mir-realtà tal-istorja li qed tirrakkonta. Hekk insibu partijiet bħal “Tippretendix li għandha lesta għalik...”, “Nassigurak...”, “...stenna ftit għax għandu jkun insejt nintroduċik...”, “imma ladarba nixtieqek li tifhem”, “Għandek mnejn tistaqsini...”, “Ser nipprova ngħidlek...” u bosta oħrajn. Permezz ta’ dan Meta Jħammar il-Pepprin isir għamla ta’ qrara li permezz tagħha n-narratriċi tasal għat-tisfija jew katarsi finali.[v]

In-narrattiva ta’ Brockdorff hija magħmula wkoll minn deskrizzjonijiet dettaljati li jkopru ġesti u movimenti partikolari marbutin ma’ personaġġi partikolari. Għalhekk dawn jirriflettu sewwa l-karattri differenti. F’dan il-każ għandna aspett estern (il-ġest u l-moviment) li jirrifletti aspett ġewwieni (il-karattru). Hekk, per eżempju, diġà f’Kapitlu 1, Brockdorff tagħti titwila dettaljata lejn x’inhu għaddej ġo moħħ in-narratriċi, u anki lejn dak li saħansitra għaddej f’ruħha. Hawn jidħol l-aspett psikoloġiku, il-ħsieb li jitturmenta lill-bniedem, u dan kollu fis-siegħa tal-Adorazzjoni filgħaxija.[vi]

Brockdorff tħaddem ukoll għadd ta’ mistoqsijiet rettoriċi li jirriflettu l-inċertezzi li minnhom tgħaddi omm xebba li tiddeċiedi tagħti għall-adozzjoni lit-tarbija tagħha. Dan jitwassal ukoll permezz ta’ numru ta’ analoġiji meħudin mid-dinja naturali: “Imma għidli ftit, min jista’ jtawwal il-proċess tan-natura? Kif taqbad tipperswadiha lin-natura? Jista’ xi ħadd iwaqqaf iż-żmien minn fuq blanzun ta’ warda, lewn il-berquq, magħluq qalb il-weraq ħodor weqfin li jħaddnuh, bil-petali marsusin; tawwali, blanzun mimli wegħda ta’ fwieħa, lewn u sbuħija? Qed tgawdih żgur waqt li jdum magħluq. Tixtiequ ma jieqaf qatt. Imma, b’xorti ħażina, fi ftit jiem ser jiftaħ, jikber, jiċċattja, jitlef il-fwieħa, il-petali jimbarmu u minn lewn il-berquq isiru jagħtu fil-griż u l-kannella, il-weraq qishom tilfu l-ħeġġa u tbielu jħarsu ’l isfel, u int tirrealizza li dik il-warda tilfet il-gost tagħha.” (Kapitlu 6) F’Kapitlu 18 naqraw hekk: “Tlaqt il-kotba fuq mejda u ntfajt minn tuli fuq is-sodda nħares lejn dak is-sema ċar u sabiħ tal-aħħar siegħa tal-jum. Kien hemm is-sħab veru, sħab abjad bil-griż imlewwen f’xi bnadi bir-roża jagħti f’lewn dehbi”. Mill-ġdid l-elementi u l-ilwien naturali jirriflettu l-burdati u l-ħsus ġewwiena ta’ Alexia. Is-sħab jistgħu jkunu l-problemi, il-griż jirrifletti d-dubji, ir-roża l-imħabba ġdida għal Daniel u d-deheb forsi jirreferi għal ġejjieni pożittiv. L-importanza tax-xbihat naturali terġa’ tispikka fl-għeluq tar-rumanz fejn il-ħajja tiġi mqabbla ma’ waqtiet ta’ rwiefen u uragani u oħrajn fejn tonfoħ żiffa.

Il-ħsus jew burdati ta’ Alexia jitwasslu wkoll permezz tal-mużika. Hekk f’kapitlu 15 naqraw: “Ħsibt li jekk ninsab tant kuntenta stajt inkompli nitla’ aktar fis-seba’ sema jekk indoqq ftit mużika favorita tiegħi. Soltu ferm għal qalbi Mozart, Bach, Chopin u Vivaldi. Xtaqt xi ħaġa aktar romantika... Ennio Morricone.”

Apparti n-narrazzjoni fl-ewwel persuna singular (xi ħaġa li Brockdorff għamlet sa mill-ewwel rumanz tagħha, stil li patri Henry Born O.P. isejjaħlu metodu “tqil u mimli diffikultajiet”[vii]) u l-partijiet deskrittivi jew introspettivi, Brockdorff tinkludi wkoll partijiet twal ta’ djalogu li jispikkaw l-iktar aktar ma wieħed jimxi ’l quddiem fil-qari tar-rumanz.

L-ispazji u l-personaġġi:

Dawk li tippreżentalna Brockdorff huma dejjem personaġġi umani, tad-demm u l-laħam, bit-tajjeb u l-ħażin tagħhom. Min qed jirrakkonta hija soru, eżattament Suor Alessia, li tinsab ġewwa kunvent Franġiskan. Għalkemm soru, u marbuta bil-vot tal-ubbidjenza, Suor Alessia tgħaddi minn bosta waqtiet ta’ dubji. Aktar tard matul ir-rakkont hija ssostni, “xtaqt lil Daniel b’ruħu u b’ġismu, xtaqt li b’xi mod jurini li jħobbni mqar b’ħarsa waħda biss [...] sibt ruħi mitlufa wara Daniel.”, u “Kont qisni f’limbu fejn jgħidu li m’hemm xejn...” (Kapitlu 14).

Hemm il-personaġġ snob ta’ omm Alexia (karattru li niltaqgħu miegħu anki fi Kien Kwinta l-Qamar) li aktar tard, wara l-marda li tgħaddi minnha, bħal tikkonverti u dan iwassal għal relazzjoni aħjar bejn omm u bint. Dan it-titjib fir-relazzjoni bejn Alexia u ommha jilħaq il-quċċata tiegħu fl-aħħar paġna fejn l-omm tistqarr quddiem bintha, “Kieku taf Alexia kemm-il darba ddispjaċini talli kont ġegħeltek tabbandunaha! Ħajti saret infern minn dak in-nhar ’l hawn. Għall-erwieħ! Sadattant... int taħseb li tista’ xi darba taħfirli, Alexia?” (Kapitlu 25).

L-atmosfera li wieħed isib f’kunvent hi mwassla b’mod effettiv tassew: naqraw dwar grupp ta’ nisa reliġjużi maqfulin f’ambjent limitat fejn jaħkmu skiet, dlam, u suġġezzjoni lejn il-Madre Superjura li fil-kunvent hija preżenza omnipreżenti, kważi prepotenti u żgur b’saħħitha.  L-ispazju tal-kunvent jintrabat ma’ sens ta’ sliem, ma’ “dak li jmiss lill-ispirtu”. Għal Suor Alessia dan hu l-ispazju fejn issib “il-familja li qatt ma kelli [...] ir-rokna li stajt insejħilha dari.” (Kapitlu 11)

Joħroġ mill-ewwel il-kuntrast bejn il-faqar tal-ħajja fil-kunvent (imma anki “is-sliem u sens ta’ kollox sew” li jaħkem fil-kappella) u s-sitwazzjoni li jgħixu fiha l-ġenituri ta’ min qed jirrakkonta: dan jinftiehem diġà mill-kunjom Cassia, u anki mill-post fejn jgħixu, jiġifieri l-villa fil-Wardija. Dan hu l-ispazju li Alexia tiddeskrivih bħala “id-dar kbira daqs ħabs, imma daqs ħabs vojt...”, u ftit aktar ’il quddiem terġa’ tikteb, “Indur fejn indur fid-dar tagħna bdejt insir konxja ta’ ċerta bruda jew nuqqas ta’ mħabba u attenzjoni.” (Kapitlu 7) Fl-istess kapitlu tqabbel lid-dar tal-ġenituri ma’ mużew tal-arti u ssostni, “Ma stajtx inħossni li jien nappartjeni għal dik id-dar, li dawk l-affarijiet kollha prezzjużi ser jibdlu dik ir-reżħa li kont inħoss ġo fija.” Mela l-bruda mhix biss dik marbuta mal-ambjent estern (il-villa), imma anki kundizzjoni ġewwiena (dak li tħoss ġo fiha Alexia). F’Kapitlu 11 terġa’ ssejjaħ lid-dar tal-ġenituri “dar bla ruħ [...] dar rieżħa u bla qalb...” Dan jitqiegħed f’kuntrast dirett kemm mal-flett ta’ Alexia f’Għawdex, kif ukoll mad-dar ta’ Lourdes fejn “kien hemm xi ħaġa li tiġbdek, li ssaħħnek u li tagħtik ċerta emozzjoni li inti tinsab tajba, li ma jonqsok xejn.” Ir-rabta bejn spazju estern u dak ġewwieni terġa’ tinħass f’Kapitlu 12 meta n-narratriċi u protagonista tidba tħares lejn id-dar tal-ġenituri f’dawl ieħor, dak pożittiv. U dan minħabba l-preżenza f’ħajjitha ta’ Daniel.

Għawdex jinftiehem bħala l-post tal-ħarba mir-realtà. Huwa l-imkien fejn Alexia u Werner jinħabbu, imma anki l-ispazju fejn isseħħ it-traġedja li ġġib tant niket u tbatija fil-ħajja tan-narratriċi. Huwa wkoll l-ispazju li jorbot lil Alexia ma’ Werner, anki wara l-għajbien tiegħu. Lil Għawdex Alexia ssejjaħlu “il-gżira li serqithuli […] sa dak in-nhar baqgħet dejjem għalija l-gżira tal-ħolm.” Wara l-ħlas, tixref ġewwa Alexia x-xewqa li taħrab minn din il-gżira. Għawdex huwa l-post fejn hemm l-akbar ħbieb sinċiera ta’ Alexia, jiġifieri Lourdes u l-familja tagħha. Għawdex jista’ jinftiehem ukoll bħala spazju li għadu lura soċjalment jew fejn ir-rispett lejn ċerti regoli prestabbiliti għadu b’saħħtu qatigħ: huwa diffiċli li l-ġenituri ta’ tfalja jaċċettaw li toħroġ ma’ ġuvni b’ġenituri separati. Hemm fost il-ġenerazzjonijiet il-kbar il-biża’ minn ilsien in-nies.

Hemm ukoll l-ispazju tal-klassi, rifless tas-snin li matulhom l-awtriċi ħadmet bħala għalliema. Hemm ukoll l-ispazju naturali (idilliku meta Werner ikun għadu ħaj), imqiegħed f’kuntrast ma’ dak intimu u ġewwieni (li jirrifletti waqtiet koroh li minnhom għaddiet Suor Alessia): “Madwari kien hemm siġar iħaddru u fjuri mlewna, sħana ħanina tax-xemx f’sema ikħal u kollox irranġat f’ordni perfetta, waqt li f’qalbi kien hemm reżħa, maltemp, sema griż u taħwid kbir.” (Kapitlu 11)

Xi elementi tematiċi:

L-element reliġjuż huwa qawwi ħafna fin-narrattiva ta’ Brockdorff. Apparti l-personaġġi ta’ Suor Alessia u ħbiebha tal-kunvent, hemm ukoll ir-rwol importanti tal-Kuxjenza li hawnhekk issir bħal personaġġ ieħor, indipendenti, li kull tant żmien jidħol fin-nofs u jkellem lin-narratriċi (biex iwiddibha kontra l-passjoni u ċerti deċiżjonijiet għaġġelija): “Il-kuxjenza tiegħi [...], li minn hawn ’il quddiem ser nittrattaha qisha personaġġ ewlieni f’dan ir-rakkont, għalhekk jixirqilha li niktibha b’ittra K kapitali. Hi u jien spiss nillitikaw. Hija gwerra kontinwa.” (Kapitlu 2)

Ma’ dan tintrabat it-tema morali. Kapitlu 2 jibda billi n-narratriċi ssostni hekk dwar xogħol l-għalliem: “Nemmen li l-ebda bniedem ma jista’ jgħallem, imqar jekk ikun l-aqwa professur tad-dinja, ukoll jekk ikollu għexieren ta’ diplomi u ċertifikati minn  universitajiet magħrufa, jekk f’qalbu ma jkollux doża kbira ta’ mħabba flimkien ma’ sabar u interess ġenwin f’dawk li ser jgħallem.” Aktar tard f’Kapitlu 8, Brockdorff tikteb, “Huma l-għalliema li jeħtieġu jkunu jafu kull iċken dettall li jista’ jgħinhom biex jifhmu lill-istudenti li jħabbtu wiċċhom magħhom kuljum.” F’rabta ma’ dan jissemmew numru ta’ problemi bħal ġenituri separati, aħwa bi problemi fiżiċi, problemi ta’ smigħ, u ġenituri morda jew mejtin. F’Kapitlu 4 jingħad li tarbija trid titrabba minn ommha u minn ħadd iżjed. F’Kapitlu 15 naqraw, “... kemm hu isbaħ li tkun sinċiera u li tavda fil-ġenituri kif suppost.” Valuri pożittivi oħra ewlenin fir-rumanz huma l-ħniena u l-maħfra.

Hemm imbagħad it-tema tal-klassi soċjali. Fuq naħa l-klassi l-għolja,  irrappreżentata l-aktar minn omm Alexia (u l-ambjent fiżiku li tgħix fih, jiġifieri l-villa jew “palazz antik” fil-Wardija, mimlija għamara antika u fided – simboli ta’ dak kollu li hu artifiċjali u fieragħ - , imma anki l-komportamenti u l-ħbieb tagħha). Kif wieħed jista’ jinsa r-reazzjoni qalila ta’ omm Alexia malli ssir taf li bintha ħarġet tqila? (Kapitlu 4) Għal ommha l-ewwel jiġi l-isem u l-preġju tal-familja. Fuq in-naħa l-oħra hemm il-klassi l-umli jew dik tan-nofs, irrappreżentati min-nies li jaħdmu fil-villa tal-ġenituri ta’ Alexia, imma anki mill-familja tal-ħabiba tagħha, Lourdes, li tgħix Għawdex. Huwa f’Kapitlu 2 fejn Alexia tiddikkjara, “Għalija dik kienet biss ħajja moħlija, ħajja vojta bla ebda skop.” Minħabba f’hekk Alexia tirribella u tirrifjuta l-kumdità u l-kondizzjoni kapriċċużi ta’ familtha u minflok issir soru u għalliema.

Tema oħra fir-rumanz hija t-tiftixa tal-jien f’rabta mal-protagonista. F’Kapitlu 15 hija tistqarr: “Kont għadni mdendla fin-nofs, qisni purċinell, bejn id-dinja tar-reliġjużi u dik tan-nies lajċi, mingħajr l-iċken idea lejn liema naħa ser inxaqleb.”

Il-baħar f’dan ir-rumanz mhux biss spazju imma anki preżenza jew tema rikurrenti. Hekk f’Kapitlu 2 Alexia tgħid lil Werner, “Jiġu waqtiet meta ma nistax nifhmek, drabi narak misterjuż daqs il-baħar li tant tħobb...” Dan jintrabat ma’ dak li naqraw f’Kapitlu 16: “Il-qabar tiegħu kien il-baħar enormi fil-wisgħa tiegħu, il-baħar fond li mhux għalkemm jitkejjel, il-baħar kiefer li miegħu ħadd ma jista’ jirraġuna, waqt li jista’ kultant jidher bħal baħar sielem, kif jaf ikun fis-sajf tagħna.” F’Kapitlu 18 il-baħar jiġi mill-ġdid ippreżentat bħala element ta’ biża’ u tifkiriet koroh: “Għerien ta’ qiegħ il-baħar [...] Le! Ma jmissnix insejjaħ lill-għerien sbieħ! Min jaf jekk Werner tiegħi inqabadx f’xi waħda minnhom fejn kien hemm taħt il-baħar? [...] Dawk l-għerien tal-biża’, dawk ikexkxuni!”

Il-baħar għalhekk jintrabat ħafna mat-tema tat-tifkira u anki mal-personaġġ ta’ Werner li jispiċċa biex isir ħaġa waħda ma’ dan l-element naturali. F’Kapitlu 21 naqraw hekk: “... morna [il-post huwa Ħondoq ir-Rummien, fejn kien għeb Werner] u għal ftit minuti waqafna fis-skiet inħarsu lejn dik il-firxa baħar... baħar sieket ħlief li kultant iċafċaf max-xatt ta’ taħtna [...] Fil-ftit minuti li konna hemm poġġejna bilqiegħda fuq il-blat u kellimt f’qalbi lil Werner.”

It-tifkira mbagħad tintrabat mat-tema tal-imgħoddi (tema ewlenija). Hekk tikteb Brockdorff dwar dan: “Għax l-imgħoddi jgħix magħna, huwa biċċa minna. Fuq kollox, l-istess preżent tagħna hu magħmul kollu kemm hu mill-passat; ħaġa li ħadd ma jista’ jinnega. Huwa bħal dell li jimxi kontinwament magħna.” (Kapitlu 8) Il-motiv tat-tifkira b’xi mod jintrabat ukoll mal-proċess tal-maturazzjoni tal-istess Alexia: hekk, wara ħafna, f’Kapitlu 15 tistqarr, “Nibża’ li fantażma ta’ tifkira ma tantx tagħtik wens.” Huwa hawn meta tibda tifhem li trid tinqata’ mit-tifkira ta’ Werner li ladarba miet mhux se jerġa’ lura. U dan jintrabat ukoll ma’ kliem missierha ftit wara: “Eh! Dak kien żmien binti! Iż-żmien tal-ħrejjef! Prinċpijiet fuq iż-żwiemel ma tantx nara dil-ħabta, smajthom jgħidu fl-aħbarijiet li saru skarsi, skada ż-żmien tagħhom Alexia!”.

Għeluq:

Minkejja dak li jgħid missier Alexia, Meta Jħammar il-Pepprin jixbah lill-ħrafa għax għandu tmiem hieni. Brockdorff tagħlaq b’aspetti pożittivi[viii] bħalma huma l-għaqda, ir-rikonċiljazzjoni, il-familja, l-imħabba u l-maħfra, kollha elementi li l-awtriċi ttrattat fil-pubblikazzjonijiet preċedenti tagħha.

---

[i] Interessanti dak li jikteb il-Prof. Charles Briffa dwar il-kitba ta’ Lina Brockdorff f’Rhythmic Patterns in Maltese Literature (Midsea Books Ltd., 2001). Huwa jinserixxi lil Brockdorff f’dik it-taqsima tal-letteratura Maltija mistħajla li mis-snin sebgħin bdiet tesplora l-koxjenza (jew stat ta’ min jaf x’qed jaħseb u jħoss) tan-nisa u li rriflettiet il-pożizzjoni emanċipata tagħhom dejjem tissaħħaħ fis-soċjetà. Skond Briffa, Brockdorff kompliet fil-passi ta’ din it-tradizzjoni li ppruvat tkejjel il-profondità tal-moħħ u tal-qalb, imma hija għamlet dan mill-perspettiva ta’ mara. (p. 136)

[ii] BORN, H. “Kelmtejn Qabel għall-Ewwel Edizzjoni”, fir-rumanz Kien Kwinta l-Qamar, KKM, 2008, pp. 3-4.

[iii] FRIGGIERI, Oliver, Dizzjunarju ta’ Termini Letterarji – L-Edizzjoni l-Ġdida Mkabbra, PEG, 2000, p. 248.

[iv] Ibid.

[v] F’rabta ma’ dan tista’ tinqara l-osservazzjoni tal-Prof. Joe Friggieri fil-kumment kritiku tal-bidu għall-ġabra ta’ stejjer Bellus u Bizzilla: “... it-tiġrib tal-ħajja jservi biex id-dgħajjef jissaħħaħ, biex l-ilma mdardar isir trasparenti, u biex minn wara ċ-ċpar tad-dubju jfiġġ id-dawl taċ-ċertezza. Id-deheb jissaffa bin-nar, l-għarfien jiġi biż-żmien, u l-fidwa ma ssirx mingħajr tbatija. Jekk il-firda tfisser mewt, l-imħabba u l-maħfra jagħtu l-ħajja.” (p. viii)

[vi] Dwar l-aspett psikoloġiku Pawlu Mizzi jikteb hekk fid-Daħla għal Il-Bieb Numru 11 u Stejjer Oħra (KKM, 2007): “L-għan fl-istejjer ta’ Lina Brockdorff, imma, ma jidhirx li hu biss eżerċizzju psikoloġiku. Miegħu, għalkemm minsuġ fir-rakkont, hemm għan ‘missjunarju’. Trid donnha [...] tikxef ‘il-ħażen’ tas- soċjetà u tikkonvertih fi tjubija.” (p. ix) Ftit iktar ’l isfel Mizzi jikteb ukoll li Brockdorff “hija pittriċi ta’ ruħ il-bniedem. Mhix ir-ritrattista ta’ karattri li ma jeżistux.” (p. x)

[vii] BORN, H., “Kelmtejn Qabel għall-Ewwel Edizzjoni”, fir-rumanz Kien Kwinta l-Qamar, KKM, 1974, p. 4.

Dwar it-tħaddim tal-ewwel persuna singular u mekkaniżmi narrattivi oħra fil-kitba ta’ Brockdorff,  il-Prof. Charles Briffa jikteb hekk f’Rhythmic Patterns in Maltese Literature: “Her first person narrative often alternating between present-tense and past-tense transcription of thoughts and experiences; her musing interior monologue [...] her hesitations; her interrogatives and exclamations – all psychostylistically relevant features that produce a forthright prose echoing the natural rhythms of speech. It is a convenient style for the presentation of female lonliness and doubt.” (p. 139) Għalkemm dan kitbu f’rabta mar-rumanz Kien Kwinta il-Qamar, xorta nħoss li ħafna minnu għadu japplika fil-każ ta’ Meta Jħammar il-Pepprin.

[viii] Dan ifakkar f’dak li jikteb Raymond Mahoney fil-“Kelmtejn Qabel” għar-rumanz La Jerġa’ Jasal Diċembru (KKM, 2010): “...hemm ukoll forza ħellesija, qawwa ta’ kilba mħeġġa ta’ pożittiviżmu.” (p. 7); u lejn l-aħħar, “kitba li taf tissensitizza mhux daqskemm tissensazzjonalizza ġrajja mħawra li tressaq lejn xulxin karattri differenti, stili ta’ ħajja diversi u etajiet żlivellati iżda f’armonija ta’ aċċettazzjoni, kenn, wens, ħasra u fuq kollox u dejjem l-imħabba li ma tmut qatt...” (p. 9)

Dwar l-imħabba fil-kitba ta’ Brockdorff jikteb ukoll il-Prof. Charles Briffa f’Ir-Rumanz Malti fit-Tieni Nofs tas-Seklu Għoxrin (Kullana Kulturali, PIN, nu. 60, 2004): “L-imħabba, bil-forom kollha tagħha, tant tispikka li tinħass qisha karattru sieket li jiddomina u jikkontrolla lil kulħadd […] L-awtriċi donnha qiegħda tgħidilna li l-imħabba għandha bosta potenzjal biex tiġġenera aktar imħabba.” (pp. 55-56)

IRDIEDEN - ġabra ta' poeżiji ta' Jonathan Balzan (2013)

Irdieden hija l-ewwel ġabra ta’ poeżiji ta’ Jonathan Balzan: ħaddiem f’wieħed mill-banek lokali, diplomat fil-Youth Studies, maratoneta magħruf u ppremjat, miżżewweġ u missier ta’ żewġ ulied, imma anki membru tal-Għaqda Poeti Maltin. Hawn insibu ġabra ta’ mitt poeżija li temporalment jifirxu bejn wieħed u ieħor fuq 14-il sena, miktubin eżattament bejn is-sena 1994 u s-sena 2012. Fost it-temi li jittratta naqraw dwar imħabba, familja, natura, twemmin, wirt artna, postijiet lil hinn minn xtutna, u futbol, imma anki dwar gwerra, terroriżmu, ċaħda tal-imħabba, vjolenza domestika, ġuħ u inugwaljanza, u l-bqija. Dik ta’ Balzan hija poeżija miktuba b’lingwa li tinftiehem bla ħafna diffikultajiet, għalkemm mhijiex nieqsa mill-idjosinkraziji u mill-isbuħija tagħha.

Tematika:

Kull bniedem huwa tad-demm u l-laħam, għandu qalb tħabbat, moħħ jaħseb u ruħ li spiss jew rarament tfakkru li huwa mhux etern. Il-poeta huwa bniedem b’dawn il-karatteristiċi wkoll imma jħoss il-bżonn li jesterna dak li jħoss ġewwa fih permezz tal-poeżija. F’waqtiet Balzan jinħass fi ġlieda ġewwiena u jfakkarna fil-kundizzjonijiet ta’ natura eżistenzjali li spiss ninqabdu fihom anki bla ma rridu. Hekk f’Aħna t-Tnejn jikteb, “Ninsabu msakkrin fiċ-ċella tad-destin.”

Mat-tema li tiddiskuti l-“jien”, mela l-kundizzjoni li jinsab fiha l-poeta bħala bniedem, tintrabat ukoll it-tema tal-poetika, mela l-kundizzjoni ta’ min qed jikteb bħala poeta. Hekk f’U Għax Jien Poeta... Balzan ifakkar li dik tal-poeta mhix kundizzjoni komda, għalkemm partikolari. Hawn wieħed jistaqsi jekk hux il-poeta li jikteb il-poeżija, jew jekk hix il-poeżija li ġġagħlu jikteb meta u fejn trid hi? Karatteristika importanti oħra li toħroġ f’dawn il-versi huwa l-fatt li l-poeżija tesprimi l-verità: “il-lapes u jdejja imwaħħdin fl-ispirtu/donnu ma jwaqqafhom ħadd,/jgħidu l-verità fuq karta silenzjuża b’kuxjenza.”

Balzan iqis il-poeżija bħala “furċina s-sena kollha”, u jkompli, “ma npartek qatt, għal dejjem dil-lealtà.” (Furċina) Il-poeżija takkwista t-tifsira ta’ qawmien mir-raqda u reazzjoni kontra l-istat ta’ waqfien; hija wkoll mezz kif jistgħu jinħallu ċerti għoqod. (Persjana)

Il-kundizzjoni ta’ skumdità li fiha jinsab il-poeta terġa’ tinħass fil-versi F’Jum il-Ġimgħa l-Kbira, fejn Balzan jikteb “Jien xhud ta’ kollox”, u ftit qabel, “Fuq l-imħadda widnejja żżarżar bit-tnehid/ t’ilħna infantili nġazzati bla tort,/ isaħħnu l-kustilji b’subgħajhom xijplin.” Mela l-poeta mhux biss jikteb dwar ħwejjeġ li jweġġgħuh, imma jħossu parti mid-destin ta’ dawn il-“popli żvinturati” li jbatu l-ġuħ, u fl-istess ħin jaf li hu parti minn soċjetà differenti li tinħakem minn indifferenza totali quddiem din it-traġedja. Dan jesprimieh b’lingwaġġ mill-iktar b’saħħtu u  permezz ta’ xbieha effettiva: “Jien xhud ta’ kollox./ Xemgħa għassa b’żewġt uċuħ./ Fuq naħa qalbi xemgħa titbellah b’dal-frugħat./ Fuq naħa qalbi xemgħa tmajna hienja,/ għax midinba minn dat-tnawwir.”

Il-poeta huwa dak li josserva dak kollu li għaddej madwaru u minn din l-osservazzjoni joħloq reazzjoni permezz tal-versi tiegħu. Balzan huwa attent għal dak li jiġri fl-ispazju fejn jgħix (mela l-Gżejjer Maltin) imma anki lil hinn minn xtutna fuq livell soċjo-politiko-ekonomiku. F’Bikja ta’ Mara Msawta jikteb dwar il-vjolenza domestika fuq naħa u l-imħabba tal-omm lejn uliedha.  Fil-Funeral hija wkoll riflessjoni dwar l-ipokrisija f’soċjetà li tippoża bħala Nisranija: “Mal-mewt ingħaqdu lkoll l-aħwa mifruda,/ taħt kappell nisrani”. Dan jidher ukoll fil-poeżija li minnha ħadet isimha din il-ġabra, Irdieden, - fejn Balzan osservatur jibqa’ sieket jipprova jifhem spettaklu tassew ambigwu: il-festa tal-patrun –, imma anki fi Kristu Rxoxt Ġerrej u Maskarati. F’Lotterija naqraw kif Balzan jara lil Alla: “Hekk narak, Alla, biljett tal-lotterija./ Nisolħok taqlagħli, l-iben il-ħali,/ mil-libsa nqattagħlek biċċa biżżejjed,/ refuġju mit-tempesti u l-kapriċċi.”

F’Fuq Xatt il-Baħar naraw lill-poeta mdawwar minn folla fejn jaħkmu l-opposti: fuq naħa tfal jilagħbu u fuq l-oħra ċorma żgħażagħ jidgħu li jkissru l-idillju u li jġagħlu lill-poeta jixtieq iktar is-“siegħa tat-tfal tal-kastelli reqdin/ u l-umbrelel fil-karozzi għadhom miġburin.” Balzan jikteb dwar il-mentalità parrokkjali u limitata tan-nies tar-raħal f’Battibekk fil-Pjazza tar-Raħal: “Pjazza għanqbuta tilħaq salib in-nies”. Hawn id-diskors dirett jew saħansitra l-iktar ħsibijiet intimi – imma anki ta’ kuljum - ta’ persuni f’sitwazzjonijiet partikolari u differenti jieħdu l-forma ta’ versi miktubin minn Balzan li jġarrab mhux minn distanza imma minn qrubija li ftit ħafna jindunaw biha. F’poeżiji bħal 26 ta’ Settembru 2003 u U r-Rota Tbqa’ Ddur, joħroġ ’il barra mill-fruntieri nazzjonali. Minkejja li spiss il-versi tal-poeta jesprimu t-tbatija tiegħu quddiem il-ħażen tal-bniedem u l-konsegwenzi li jġibu miegħu, xorta waħda Balzan jibqa’ ottimist u jixtieq il-paċi. Huwa hawn fejn il-poeżija ssir ukoll talba: “Onfħu n-nifsijiet sħan baqra u ħmara/ forsi tmissu qlub dal-bnedmin kefrija/ u fil-Milied l-awguri ta’ paċi, sliem,/ jerġa’ jkun sinċier u għal kull żmien dejjiem.” (Din Xitwa Bard Mod Ieħor). Fil-Vaguni ta’ Madrid tieħu forma ta’ talba kontra t-terroriżmu u l-ħerba li jħalli warajh. Fuq Catra naraw lill-poeta li jiftakar fil-vjaġġ ta’ periklu u fid-destin inċert tal-immigranti rregolari u jitlob: “Nitlob għalik, ħabib,/ li għada x’ħin jisbaħ/ ismek ma jkunx intilef/ f’ħalq kelb l-baħar jew wisq agħar/ f’ilsien in-nies isallbuk bla qies.”

L-“għajta tal-protesta” naqraw dwarha anki f’Fuq Ħaġar u Barrieri li tieħu s-sura ta’ protesta ambjentali: “Fommok baqa’ sieket u fl-irdumijiet/ l-iskandlu kompla jiżżewwaq: skart f’widien,/ borok u tajr itturufnati, żjut fuq xtajtiet.” Quddiem dawn l-iskandli l-poeta bis-saħħa ta’ vrusu jassumi r-rwol ta’ suldat, mela gwardjan ta’ wirt artna: “waħdi suldat kontra riġment armat./ La tħallunix: dan wirtna tagħna lkoll.” Il-protesta ambjentali tinħass sewwa f’Il-Palma: “Il-palma/ fil-ġnien tas-sagħtar daħkan/ issa biss eku u misteru ħares/ f’ort ta’ pavimenti u kruha bla kuluri.” Fejn hemm il-ħolqien naturali hemm il-kuluri; fejn hemm l-għelm tal-progress hekk l-assenza tal-kuluri. Natura u wirt storiku jintrabtu flimkien f’Minn Fuq il-Victoria Lines, b’Balzan itemm din il-poeżija bi twissija-stedina: “Mhux il-konkos irid iżommok ħaj Victoria,/ ’mma għemilna u r-rispett/ jiddakkar minn fjura għal oħra bla stennejt.” Bħal kif jgħid Balzan f’Ritratt taċ-Ċittadella, wara dak li jista’ jinxtara bil-flus hemm wirt iktar rikk li jista’ jiġi akkwistat biss permezz tal-imħabba u tat-tagħlim.

Hemm ukoll poeżiji fejn Balzan jesprimi r-reazzjonijiet tiegħu quddiem il-kobor u l-isbuħija tal-univers naturali bħal f’Xewqa, Baħar (Ħdejn Għajn Tuffieħa), Bejn Sema, Sħaba u Ilma u bosta oħrajn. Hawn jispikkaw elementi naturali kemm tal-makrokożmu (il-ħolqien il-kbir) bħall-baħar, l-irdum, il-wied u x-xemx, kif ukoll tal-mikrokożmu (il-ħlejjaq iż-żgħar) abitat minn kreaturi varji li jintrabtu mal-gżejjer tagħna bħas-sagħtar, il-ħarrub, u l-Ingliża. Proprju mdawwar minn din is-sbuħija naturali Balzan jilmaħ il-preżenza divina: “Kollox f’ċirku ikkulurit/ jħares lejH, din ħolmietu mibdula f’realtà.” Żgur li versi bħal dawn ifakkru fil-poeżija ta’ Anton Buttigieg Il-Ħolma t’Alla. Il-qamar, bħal fil-każ tal-poeti Romantiċi, għadu jħalli l-benefiċċji tiegħu fuq il-poeta kontemporanju: “Fid-dawl ta’ qamar ta’ dal-lejl/ mexxejtni mid-dlam ċappa/ u mlejt qalbi b’kuraġġ/ int tiegħi l-ħolqa favorita tal-ħolqien.” (Dal-Lejl ta’ Bjuda)

Mal-idea tal-poeta bħala osservatur tal-univers naturali hemm marbutin ukoll dawk il-poeżiji li jiddeskrivu mkejjen partikolari u b’hekk it-titlu tagħhom jintrabat ma’ toponimi speċifiċi. F’din il-ġabra ta’ poeżiji Balzan isib il-wens f’postijiet bħal Għajn Tuffieħa, is-Salib tal-Għolja fis-Siġġiewi (is-salib mifhum bħala “l-istilla”, fis-sens ta’ direzzjoni, u “raħli l-maxtura”, kif jikteb f’Fejjaqtni Għuda f’Grigalatek), il-Ġnejna (fejn wara l-isbuħija naturali, bħal Anton Buttigieg f’Il-Ħolma t’Alla, Balzan jara “Alla l-pittur”), Lapsi (fejn il-poeta jifhem li ż-żmien ma jbiddilx biss lill-bniedem, imma anki wiċċ in-natura), id-Dwejra, iċ-Ċittadella, u Wied il-Mielaħ f’Għawdex, il-Victoria Lines, u Marsaxlokk.

Hemm toponimi li jmorru lil hinn mil-limiti nazzjonali u huwa hawn fejn għalija tidħol kategorija oħra ta’ poeżiji fejn naraw lill-poeta vjaġġjatur jew pellegrin. Fil-poeżija F’Assisi dan il-post fl-Italja jinftiehem bħala mkien spiritwali kontra t-theddida tad-dinja konsumerista u materjalistika, issimbolizzata mill-“vetrini”. Postijiet oħra li Balzan iżur u li jħallu marka fih huma Delphi, “sit ta’ qima lil Alla Apollo”, kif jikteb fis-sottotitlu għall-poeżija F’Delphi; Lourdes (“Mulej, Mulej, fakkarni f’dar-riflessi/ meta l-fidi tibda tirtogħod” – Fis-Sajf Ġewwa Lourdes); San Siro f’Milan; jinżel saħansitra Fl-Underground; jasal sa Krakovja; Kairouan; Praga; u Ruma. Waqt dawn il-vjaġġi lil hinn minn xtutna l-poeta jibqa’ jiftakar uċuħ partikolari li għad-dinja materjalista ma jfissru xejn, imma li għalih ifissru “mudell/ ta’ perseveranza/ fit-trab ta’ dinjieti vista sfukata.” (Kairouan)

Il-wens għal dan il-poeta ma jinsabx biss fin-natura imma anki fit-twemmin. Huwa twemmin li jintrabat ma’ mkejjen partikolari bħal Assisi u Delphi, u anki s-Salib tal-Għolja fis-Siġġiewi. Kemm is-Salib – “Għuda ta’ tjieba, ħarsien, stilla ta’ direzzjoni” - kif ukoll l-ispazju fiżiku naturali fih innifsu – magħmul minn “medda t’art maħduma, taflija,/ saqwija, għammiela, mdemma bis-silla,/ milqugħa bil-ġebel tal-ħajt tas-sejjieħ” - hawn jinftehmu bħala fejqan (Fejjaqtni Għuda b’Grigalatek).

It-twemmin fil-versi ta’ Balzan jinftiehem ukoll fuq livell temporali, proprju għax naqraw numru ta’ poeżiji li jintrabtu ma’ żminijiet partikolari matul is-sena: F’Ħamis ix-Xirka kull Sena, Fil-31 ta’ Diċembru 2000, F’Jum il-Ġimgħa l-Kbira, u l-Milied

Kif wieħed jara tajjeb hawn it-twemmin jippermea sewwa parti sostanzjali mill-versi ta’ Balzan. Il-kelma “Nixtieq” fil-poeżija Fil-Presepju tiftaħ kull waħda mis-sitt kwartini li fuqhom tinbena u tenfasizza l-fatt li l-poeta hu idealist, mela dak li jixtieq verament ibiddel ir-realtà umana kif inhi. B’xi mod jew ieħor din ir-ripetizzjoni fuq “Nixtieq” tfakkarni fid-diskors “I Have a Dream...” li Martin Luther King kien għamel proprju 50 sena ilu fil-Lincoln Memorial f’Washington. Hawn Balzan jikteb: “ħa nkun jien l-ewwel xhud li nwassal l-aħbar,/ fl-għerien, fil-presepji u f’qalb il-bnedmin!”

Hemm ukoll il-versi fejn naraw lil Balzan missier li jilmaħ il-poeżija f’ibnu tarbija (F’Nofs ta’ Lejl x’Ħin Ittawwaltlek jew Stennija). Versi oħra huma ddedikati lill-imħabba kif se naraw fit-taqsima li jmiss ta’ din l-introduzzjoni.

Jonathan Balzan kiteb ukoll l-eleġija, mela versi li jreġġgħu lura għall-ħajja persuni li m’għadhomx magħna, bħal meta tħares f’mera u tara preżenzi li m’għadhomx fid-dinja tal-ħajjin imma qed jgħixu fil-poeżija, fil-kelma u fix-xbieha tagħha. Dan jidher fil-poeżija Għalxejn Ittamajt.

Xbieha:

Sa mill-bidu nett jinħass li fil-versi ta’ Balzan hemm ċertu fond jew spessur anki fuq livell figurattiv-metaforiku. Dan jitwassal permezz tald-dimensjoni kromatika (kuluri), imma anki permezz ta’ lingwaġġ ġdid. F’Baħar (Ħdejn Għajn Tuffieħa) jikteb, “Baħar blu/ baħar isfar/ baħar aħdar./ Anke baħar iswed jitqawwa”. Hawn il-baħar jiġi mogħti karatteristiċi umani (“jitfissed”, “jitmiegħek”, “jerġa’ jibdielu”, “jsabbat bir-rabja”), filwaqt li xbihat antiki jiġu mogħtija libsa ġdida minn dan il-poeta tal-ġenerazzjoni ’72: “Mill-pern irid jaqla’/ u jilgħab nintendo tal-metejoriti/ mal-blat, bil-blat.” F’Bejn Sema, Sħaba u Ilma naqraw dwar “il-ħdura tal-għelieqi”, “ix-xemx dehbiena”, il-“wied fiddien” u d-“dellijiet fuq l-irdum sonżi, issa oskur”. F’Din Xitwa Bard Mod Ieħor naqraw b’“Xemx tisreġ fuq kowtijiet vetrinati”, filwaqt li f’Facelift naqraw dwar dan it-“trapjant tal-vanità”. Fil-poeżija Fil-31 ta’ Diċembru 2000 jikteb versi ta’ twemmin mill-isbaħ permezz tas-similitudni: “Bħal demgħat tax-xita mdendla ma’ travu/ b’kejl joqtru muti fuq l-art kollha passi,/ b’tama nistenna sena wara oħra/ ħajti tinbidel”. F’rabta mat-tema tal-poetika Balzan juża din ix-xbieha f’Fit-Tlieta ta’ Filgħodu: “Bdilt stokk il-ħolm fil-kitba/ għax vrusi telqu lsienhom/ u tkellmu fuq elf ispirazzjoni.” Fil-versi ta’ mħabba bl-isem ta’ Fir-Raġġ tax-Xemx naqraw, “ġismi bħal dixx il-forn jikwi nar.” F’imkien ieħor jikteb, “Nħartet qalbi, felli bħal patata/ tintradam minsija fil-ħamrija.” (Ħarbana Qalbek); f’Ja Tulipana jikteb, “qalbi pallida tokrob,/ għalik ixxerred minaretti ta’ dmugħ./ Minn idejk arkett jinbtu ċrieki ħelwin/ jittajru fl-arja u jinfetħu jferrxu/ mużika tixxeblek ma’ ġismi”; u f’Kien Miktub naqraw, “Id-dijanjosi li ħallejna fil-fliegu/ ddub bħas-silġ skopert taħt xemx tirranka./ U jifdal... jibqa’ biss,/ Għall-klieb il-baħar, għadam l-ebusija ta’ qlubna fatat.” F’wieħed mill-ħajku jikteb: “Waqt li kont naqra/ nemus daħal bejn il-paġni/ jerda’ demm l-għerf”. F’Ġa l-Ħdax jikteb dwar “vrus mill-garigori ta’ ħajti”. Dawn kollha huma eżempji (marbutin l-aktar mat-tema tal-imħabba) ta’ lingwaġġ poetiku frisk li għandu mid-dinamiżmu ta’ min jaf iħaddem sew l-ilsien Malti u anki dak tal-poeżija. L-imħabba takkwista dimensjoni senswali f’Meta Jkollok: “U ngħawwar/ f’tanbur widnejk b’ilsieni/ immellsek trapan/ u nifsi jonfoħ/ fil-garigori/ ta’ ġismek għatxan.” Min-naħa l-oħra, kemm huma sbieħ u profondi versi bħal dawn li naqraw fi Kbir il-Baħħ ta’ Ftit Sekondi Bejn: “Kbir il-baħħ ta’ ftit sekondi, tqil is-silenzju/ nagħfasx enter, telqet u tirċievi l-emejl/ u l-baħħ ta’ ftit sekondi jinbidel f’baħħ ta’ dejjem.”

Aktar dwar l-aspett kromatiku. F’Camera 19: Qed Nistennik naqraw, “xbihatek quddiemi:/ liebsa l-oranġjo u l-iswed”. Il-kulur aħdar f’Din Xitwa Bard Mod Ieħor jakkwista tifsiriet figurattivi negattivi: “riesaq Milied ieħor jitlef sensu/ fejn il-ħdura, vendetta u għira/ saru r-rigali tal-Maġi tas-seklu għoxrin.” L-aspett kromatiku jerġa’ jaħkem fi Ġnejna: “oranġjo tal-Kolorado”, “blu l-ibħra oċeaniċi”, “roża taż-żigarelli”, “griż is-sema f’taqlib it-temp”. Din hija poeżija kwadrett (u li lili tfakkarni f’Selmun ta’ Daniel Massa) li faċilment tista’ tiġi tradotta f’arti viżiva. Fuq in-naħa l-oħra hemm il-versi u kuluri li jiddeskrivu t-traġedja tal-kaċċa: “Rajt rmiedkom, ġwenħajkom/ qalb l-ingliża ħamra fl-għelieqi.” (Tliftek Għasfur Ċkejken)

Teknika:

Il-vers li jħaddem l-aktar Jonathan Balzan huwa dak ħieles, mela nsibu l-parti l-kbira tal-poeżiji tiegħu li jissejsu fuq versi ta’ tulijiet differenti. Anki bħala tul ta’ strofi ġeneralment mhemmx regolarità, għalkemm wieħed jiltaqa’ ma’ poeżiji magħmula minn kwartini bħal Wied il-Mielaħ (bir-rima mbewsa, AABB), Talba ta’ Mara Msawta, Għalxejn Ittamajt, Siġra u Lotterija. Ftit oħrajn jissejsu fuq it-terzina bħal Fakkartni, Kieku Llum ma Ġejtx Narak...,  u Kliemi. Hemm xi drabi meta Balzan jibni poeżija fuq strofi ta’ żewġ versi bħal Ħarbana Qalbek u Jekk Qalbek... F’din il-ġabra hemm ukoll waqt meta l-poeta jesperimenta bil-ħajku.

Minħabba l-fatt li strutturalment l-għażla ta’ Balzan ixxaqleb iktar lejn il-modern (għalkemm ma jonqsux l-influwenzi tal-poeżija tradizzjonali), wieħed jiltaqa’ ma’ ħafna waqtiet meta tispikka l-poeżija fuq livell udittiv, mela anki bħala kreazzjoni li tħalli effett fuq il-widna. Dan iseħħ permezz tat-tħaddim ta’ mekkaniżmi bħar-rima ġewwiena, jew imbewsa, l-alliterazzjonijiet konsonantali u vokaliċi (li jaħkmu b’saħħa f’Monti Marsaxlokk), u l-onomatopea.

Lessikalment – mela rigward it-tħaddim tal-kelma – Balzan juża lingwaġġ li jinftiehem, ibbażat fuq taħlita bbilanċjata bejn il-Malti Semitiku (li ġej mill-Għarbi) u dak Romanz (il-Malti modern li ġej mit-Taljan). Ma jonqosx lanqas, fejn tinħass il-ħtieġa, kliem Anglo-Sassonu bħal “facelift”, “out of bounds”, “integer”, “T Bone”, “Ticket booths” u oħrajn. F’Bħal Ħrafa Balzan jirrakkonta tiġrib l-imħabba fiż-żmien modern permezz tal-lingwaġġ tal-ħrafa tradizzjonali: “Mela bħal ħrafa, prinċipessa tiegħi,/ la l-mostru, il-maltemp, il-magħmul,/ la l-għadu bil-lanza, l-iħirsa miċ-ċelel,/ ma nħallu jmissulna xagħarna.”

Hemm drabi meta taħkem il-konċiżjoni fl-aqwa tagħha u li ssir l-aqwa espressjoni tal-poeta bħala osservatur attent. Dan joħroġ sewwa f’poeżiji bħal Għoġġiela (disa’ versi b’kollox), Hemm Biss Ankri Rumani (fejn it-tingiża soċjali kontra mentalitajiet qodma fi gżiritna tiġi ppakkjata fi tmien versi), u anki f’Naqtgħu t-Tokk (tmien versi dwar il-vjaġġ fuq il-baħar tal-immigranti irregolari).

Titħaddem ukoll it-teknika tal-kwadrett f’rabta ma’ spazji rurali fir-rebbiegħa (Qabel il-Breakfast), imwassal lilna permezz tas-sensi: ix-xamm – “b’riħet il-bukketti/ tan-narċis fix-xagħri u l-ġiżi fil-btieħi”; is-smigħ – “tħaxwix fis-siġar” jew “nisma’ ż-żunżan ħabrieki”; il-viżjoni – “Mill-ibgħad xefaq ballun jogħla ’l fuq/ ibiddel kuluru”; u l-ħass – “Mis-siġar laħqet żiffa/ taħsilli għadmi”.

Għeluq:

Kif il-qarrej se jara huwa nnifsu f’din il-ġabra poetika, Jonathan Balzan, ġenerazzjoni ’72, għandu ħafna kwalitajiet li jippromwovuh bħala bniedem sensittiv, osservatur attent, kapaċi jieqaf u jirrifletti dwar oqsma differenti mill-ħajja tal-bniedem, mela anki bħala poeta. Favurih għandu wkoll l-għarfien tas-sengħa tat-tħaddim tal-ilsien Malti li permezz tiegħu jinseġ versi li għandhom kemm mill-imgħoddi u mit-tradizzjoni imma anki mill-preżent u mill-modern. Nistieden lill-qarrej ta’ Rdieden jaqra ftit poeżiji kuljum u jgawdihom bil-mod il-mod daqslikieku kienu tazza ta’ nbid mqaddem kif suppost u tajjeb.